معارف اهل بیت علیهم السلام

معارف اهل بیت علیهم السلام

گذر از تردیدها در معنایابی «حدیث تردد» با کاربست دانش فقه‌اللغه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانش‌آموختۀ سطح چهار کلام گرایش مبدأ و معاد، مؤسسه معارف اهل‌بیت؟ عهم؟، قم.
2 استاد فقه‌اللغه مؤسسه سید مرتضی، قم.
3 دانش‌آموختۀ سطح‌ چهار کلام گرایش امام‌شناسی‌ تبیینی، قم.
چکیده
مجموعه احادیث «تردّد خداوند» که دربردارندۀ حدیث قدسی «مَا تَرَدَّدْتُ فِی شَیْ‏ءٍ أَنَا فَاعِلُهُ کَتَرَدُّدِی فِی مَوْتِ عَبْدِیَ الْمُؤْمِنِ» است را می‌توان از نمونه‌های بارز مشکل‌الحدیث دانست که قرن‌ها مورد گفت‌وگوی دانشمندان اسلامی با گرایش‌های گوناگون قرار گرفته است. با واکاوی در دیدگاه‌ها و چگونگی مواجهه با روایات یاد‌شده، می‌توان بیان کرد که این اختلاف‌ها، در معنایابی واژۀ «تردد» و کیفیت انتساب آن به خداوند ریشه دارد؛ چراکه پذیرش معنای معهود این واژه، شبهاتی را در پی خواهد داشت و دانستن ذات باری ‌تعالی به تردد، در گرو کیفیتِ معنا کردن این واژه است. پس از واکاوی آرای لغویان و کاربردهای تردد در آیات و روایات، می‌توان گفت سازگارترین معنا برای هیئت «تفعّل» در واژۀ تردد، معنای غالبی باب تفعل (مطاوعه باب تفعیل) است که به‌‌سبب معنای تکثیر در باب تفعیل بر این معنا نیز دلالت می‌کند. بنابراین، در ترکیب این معنا با معنای مادۀ «ردد» (بازگشت) معنای واژۀ تردد در «بازگشت مکرر به‌خاطر علت خاص» متعین می‌گردد؛ افزون بر آن، مشخص شد که کاربست این واژه در عصر صدورِ روایات به معنای «شک و تردید» منتفی بوده و این معنا در دوران‌های پسینی‌تر رواج یافته است.
کلیدواژه‌ها