اندیشمندان اسلامی در تبیین رابطه میان فعل خدا و فعل انسان، طیف گستردهای از نظریهها را شکل دادهاند که بیشتر ذیل دو نظریۀ کلان جبر و تفویض قرار میگیرد. در این میان، اهلبیت؟عهم؟ با نفی جبر و تفویض راه سومی را با عنوان «امر بین امرین» مطرح کردهاند. اگرچه این نظریه مورد پذیرش گروههای مختلف امامیه در طول تاریخ قرار گرفته، تبیینها و قرائتهای گوناگون و گاه متعارضی از این نظریه ارائه شده است. پژوهش حاضر با رویکرد توصیفی_تحلیلی، به تبیین و تحلیل تقریر آیتالله شیخ حسنعلی مروارید (۱۲۸۹_۱۳۸۳ش) از نظریۀ امر بین امرین پرداخته، مبانی کلامی این نظریه را براساس نوشتههای ایشان واکاوی میکند. نقطۀ محوری در اندیشۀ آیتالله مروارید، اثبات فاعلیت حقیقی و استقلالی انسان در مقام علت فاعلی فعل اختیاری، مبتنی بر مفهوم «قدرت» است؛ قدرتی که عطای الهی بوده و از ارادۀ مطلق خداوند نشأت میگیرد. تکیه بر قدرت و ارادۀ ناشی از نفس، جبر فاعل را نفی میکند؛ اما نقش اراده و مشیت الهی نیز نادیده گرفته نمیشود. در این مقام، اراده و مشیت الهی نه به ذات عمل، بلکه به مقدمات، اسباب و اعطای قدرت به فاعل تعلق میگیرد تا از فرض توارد علتهای مستقل بر معلول واحد پرهیز شود. ایشان با این تمایزگذاری دقیق میان تعلق اراده به ذات فعل و تعلق آن به فراهمسازی بسترهای آن، ضمن ابطال جبر (بهمثابۀ نفی اختیار) و تفویض (بهمثابۀ انکار حاکمیت ارادۀ الهی)، بنیانهای کلامی مستحکمی برای نقش توأمان اختیار انسانی و سلطنت مطلقۀ خداوند بر هستی پایهگذاری میکند.
